خانه‌ای از شن و مه در کره ماه ::: بر خلاف تصور دانشمندان

[mohsen]

اطلاعات جدید به دست آمده از ماه، امید برای یافتن دریاچه‌های حاوی آب منجمد در نواحی قطبی این تنها قمر سیاره زمین را بار دیگر کمرنگ کرد. در واقع تصاویر جدید گرفته شده از دهانه‌ای مهم در ماه نشان داد آنچه دانشمندان امید داشتند آب منجمد باشد، تنها گرد و خاک بی‌ارزش قمری است و بس. ماجرای وجود آب منجمد در ماه از آنجا آغاز شد که یک دهه پیش اطلاعات ارسالی از فضاپیمای اکتشاف قمری ناسا نشان داد که در لایه‌های سطحی زیر خاک نواحی قطبی ماه، مقادیر عظیمی از هیدروژن با غلظت بالا وجود دارد. در آن زمان دانشمندان بر این باور بودند که این مقدار هیدروژن می‌تواند به صورت آب منجمدی باشد که توسط ستاره‌های دنباله‌داری که با ماه برخورد کرده‌اند، در این مناطق انباشته شده‌اند. در واقع این مسئله از دو جنبه می‌تواند برای کلنی‌های آینده در ماه بسیار حیاتی باشد: تامین آب آشامیدنی فضانوردان و تامین سوخت وسایل نقلیه هیدروژنی آنها. یکی از دهانه‌هایی که همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین کاندیداهای برپایی ایستگاه در ماه به شمار رفته، «دهانه شاکلتون» (Shackleton Crater) است که برآمدگی روی لبه آن موقعیتی مناسب برای فرود خواهد بود. با توجه به این اوضاع اگر دهانه شاکلتون منابع آب منجمد زیرزمینی هم داشته باشد، محلی بی‌عیب و نقص خواهد بود. اما وقتی آن دسته از سیگنال‌های رادار که پیش از این به وجود آب منجمد نسبت داده می‌شد در بازتاب‌های به دست آمده از مناطق آفتاب‌گیری که امکان وجود یخ در آنها وجود ندارد نیز دیده شد، تمام آن احتمالات و خوش خیالی‌ها دود شد و به هوا رفت. بنابراین دانشمندان که پیش‌بینی‌های‌شان را نقش بر آب می‌دیدند چشم به فضاپیمای مدارگرد ژاپنی «کاگویا» (Kaguya) دوختند تا بلکه این کاوشگر بتواند در بررسی‌های موشکافانه‌اش از این نواحی که به هنگام چرخیدن بر مدار قمری انجام می‌دهد، مسئله را تا حدودی روشن کند.
این کاوشگر نزدیک به یک سال پیش و در سپتامبر ۲۰۰۷ به سوی ماه پرتاب شد.
این فضاپیما مجهز به دوربین بی‌نهایت حساسی است که می‌تواند از سطح ماه حتی در نواحی قطب جنوب آن که تقریبا در تاریکی مطلق فرورفته است، عکس بگیرد. موقعیت جغرافیایی دره شاکلتون که در قطب جنوب ماه قرار دارد به گونه‌ای است که تقریبا هیچ نوری به آن نمی‌رسد. اما در خلال دوره زمانی بسیار کوتاهی در اوقات تابستانی ماه که تقویم زمینی مصادف می‌شود با ماه‌های نوامبر و دسامبر (آبان و آذر)، نور به بخش کوچکی از لبه برآمده این دهانه می‌رسد. این نور پس از برخورد با لبه دهانه، پخش می‌شود و از آنجا به کف دهانه می‌تابد. تصاویری که چند روز پیش به وسیله فضاپیمای کاگویا از این روشنایی زودگذر دهانه شاکلتون گرفته شد توسط گروهی از دانشمندان آژانس اکتشاف هوافضای ژاپن به رهبری یونیچی هارویاما (Y.Haruyama)، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. این تصاویر توسط دوربین بسیار حساس و دقیق فضاپیما موسوم به Terrain Camera گرفته شد که می‌تواند اشیائی به کوچکی ۱۰ متر در ۱۰ متر را به خوبی نشان دهد. کارل پیترس (C.Pieters)، از اعضای این تیم و از دانشگاه براون در رود آیلند، در این باره می‌گوید «این تصاویر چیزی را به ما نشان می‌دهند که تاکنون هرگز ندیده بودیم. تصاویر ارسالی از فضاپیمای کاگویا مشخصات کاملی از این دهانه را در اختیارمان قرار می‌دهد که از جمله آنها می‌توان به جزئیات مربوط به دهانه‌های کوچک‌تر موجود در کف شاکلتون و دو ریزش خاک در دیواره داخلی آن اشاره کرد.»
اما بنا به نظر پیترس جالب‌ترین و برجسته‌ترین ویژگی دهانه شاکلتون که از این تصاویر می‌توان به آن پی برد، همان چیزی است که از قلم افتاده است: یخ. پیترس در این باره می‌گوید «در واقع اگر آنجا یخ خالص وجود می‌داشت ما باید بازتاب نور از سطح آن را روشن‌تر و درخشان‌تر از سایر نقاط می‌دیدیم، اما همانطور که در تصاویر پیداست، هیچ چیز دیده نمی‌شود.» در مقابل این تصاویر به جای یخ انبوهی از گرد و خاک کسل کننده ماه را نشان می‌دهد که به نظر می‌رسد حقیقت نواحی فرورفته در تاریکی در قمر زمین نیز همین باشد. با این حال پیترس خاطرنشان می‌کند اطلاعات جدید احتمال وجود آب منجمد درون این دهانه را به کلی از بین نمی‌برد، ممکن است این لایه یخی در عمق خاک دفن یا با ذرات گرد و غبار مخلوط شده باشد. علاوه بر همه این احتمالات، این امکان نیز وجود دارد که اصلا آبی در کار نباشد و هیدروژن در قالب ترکیب دیگری مثل متان در زیر خاک ماه محبوس مانده باشد. گری گیلمور (G.Gilmore)، اخترشناس دانشگاه کمبریج درباره وجود یخ در ماه و امکان استفاده از آن می‌گوید «اگر فرض کنیم که یخ موجود در ماه در خاک آن به دام افتاده باشد، باز هم می‌تواند برای برپایی ایستگاه انسانی در ماه مفید باشد. اما به هر حال بستگی به این مسئله دارد که کندن یخ و استخراج آب از آن‌ چه هزینه‌ای را دربر خواهد داشت.» گیلمور در ادامه افزود «باید هزینه کندن یخ و استخراج آب در ماه را با هزینه حمل و نقل آب مایع تا ماه مقایسه کرد. نتایج اخیر نشان می‌دهند که استخراج آب از ذخایر یخ احتمالی ماه به هیچ وجه کار ساده‌ای نخواهد بود.» البته آلن اسمیت (A.Smith)، مدیر آزمایشگاه علوم فضایی مولارد در کالج لندن، به کلی با نظرات گیلمور مخالف است. اسمیت در این باره می‌گوید «هر چه میزان یخ در مخلوط یخ و خاک موجود در ماه کمتر باشد، برای ماموریت‌های آینده فضانوردان در ماه مفیدتر خواهد بود. در واقع فراوری آب از مخلوطی که در آن کریستال‌های کوچک‌تری از یخ وجود دارند، ساده‌تر است.» نتایج به دست آمده از بررسی‌های گروه دانشمندان آژانس اکتشاف هوافضای ژاپن از تصاویر اخیر ارسالی از فضاپیمای مدارگرد کاگویا در شماره اخیر ژورنال Science منتشر شده است.

منبع: سایت آفتاب